الف ) دعا از يك طرف وسيله‌اى است براى ارتباط و اتصال با خداوند كه نه تنها در شرايط عادى بلكه و به ويژه در شرايطى كه بحران‌هاى دينى و اخلاقى براى جامعه پيش مىآيد ، وسيله‌اى بسيار كارساز در حمايت از اخلاق دينى در فرد و اجتماع است . ب ) از سوى ديگر ، دعا قالبى است كه طى آن مىتوان انديشه‌هاى توحيدى و ناب اسلامى را در زمينه‌هاى مختلف دين‌شناسى و مباحث كلامى مطرح و مردم را با آن آشنا كرد . به عبارت ديگر ، دعا ، به ويژه در آنجا كه در آن از نثر زيبا و با عبارات بلند و رسا استفاده مىشود ابزارى است كه صرف نظر از جنبه محتوايى و معنوى آن ، يك قالب هنرى براى عرضه مفاهيم دينى است . زمانى كه توحيد الهى در قالب دعا و راز و نياز با خداوند عرضه مىشود ، دقيقا از يكى از بهترين وسائل براى القاى مفاهيم بلند دينى استفاده شده است . با اين تحليل و نگاه كوتاه است كه ما مىتوانيم اهميت استفاده از سلاح دعا را در آن شرايط از سوى امام سجاد عليه السلام درك كنيم . شرايط بداخلاقى و سياسى جامعه اسلامى ، كوته‌فكرى و ناآگاهى بسيارى از عالمان ، وابستگى آنان به دربار اموى ، پايين بودن سطح معلومات دين‌شناسانه ايشان و تحريفات آشكارى كه به تدريج در مفاهيم اسلامى و توحيدى صورت مىگرفت ، همه اين‌ها ، از « امامت فكرى جامعه » چنين طلب مىكرد تا وظيفه خود را در تشريح مفاهيم دينى و تقويت بنيادهاى معنوى جامعه دنبال كند . پاسخ اين درخواست ، خود را در قالب انشاى دعا نشان داد و آن دعاهايى بود كه با هدف مشخص و به طور منظم انشا شده و در اختيار دوستداران قرار گرفت . عرفان و اخلاق عملى امام سجاد عليه السلام يك نكته مهم در باره امام سجاد عليه السلام اين بود كه آن حضرت تنها به انشاى ادعيه نمىپرداخت ، بلكه در عمل خود اولين زاهد و عابد شهر مدينه بود ؛ چنان‌كه ابن‌حبان در باره آن حضرت نوشته است : « او از افاضل بنىهاشم ، از فقهاى مدينه و عباد آن شهر بود . . . در آن زمان به او سيدالعابدين گفته مىشد . » « 1 » زمخشرى گويد : « زمانى على بن الحسين عليهماالسلام براى گرفتن وضو ، دستش را در آب فرو برد . در آن حال ، سر به آسمان برداشت و در ستارگان و ماه مىنگريست و در خلقت آن‌ها تأمل مىكرد . چندان چنين ماند كه صبح شد و مؤذن اذان گفت و دست حضرت هم‌چنان در آب بود . » « 2 » همين دو نمونه نشان از روحيه عارفانه و زاهدانه آن حضرت و شهرتى است كه حضرتش در دواير علمى و عملى به اين امر دارد . در خبر ديگرى آمده است : وقتى آن حضرت به نماز

--> ( 1 ) - الثقات ، 5 / 160 . ( 2 ) - ربيع‌الابرار : 3 / 130 ، 663 .